خانه / سیمای مسجد / اعتکاف و مسجد

اعتکاف و مسجد

بسم الله الرحمن الرحیم

اعتکاف و مسجد [۱]

اعتکاف از “عَکَفَ ” به معنی ملازم شدن جهت تعظیم و خضوع و خشوع انسان به چیزی یا کسی است اعتکاف بمعنی چسبیدن و التزام برای تعظیم و اکرام و احترام و خدمت به معکوف و به شیء بزرگتر است و التزام دو چیز متماثل اعتکاف نیست  چنانچه چسبیدن بزرگتر به کوچک تر اعتکاف نیست. انسان­ها طبعاً تمایل دارند در خدمت معشوق خود که مقدس­تر و بهتر از خود باشند و  به این وسیله  او را احترام و تعظیم کنند و با او عکس و فیلم بگیرند و در کنار او باشند و با زندگی در کنار او لذت ببرند و هيچ گاه او را تنها نگذارند آتشکده فارس بعنوان معبد که بیش از هزار سال می افروخت و همیشه ملازمانی داشته حتی بت­ها هم ملازم داشته و دارند. (و يَعْكُفُونَ عَلى‏ أَصْنامٍ لَهُمْ‏ -الأعراف: ۱۳۸ )

عكوف به معناى اقامت در مسجد است؛ خداى تعالى فرموده است: «و انتم عاكفون فى المساجد»  یعنى در حالى كه در مساجد اقامت كرده‏اید. به كسى كه ملازم مسجد است و بر حضور در مسجد پایدارى مى‏كند، عاكف و معتكف مى‏گویند: اعتكاف به معناى همنشینى مخصوص است. در كتاب شرائع‏الاسلام آمده است: اعتكاف همان درنگ طولانى در مسجد بعنوان عبادت است و جز از مكلّف مسلمان، پذیرفته نمى‏شود.

چون در دین مبین اسلام، خدای متعال منزّه از جسم بوده و ملازمت جسمانی با او ناممکن است مسجد که کالبد معنویت و خانه خداست، برای اعتکاف و عشق ورزی قرار داده شده است، مسجدالحرام هیچ­گاه تنها نبوده و نباید باشد و همیشه عده­ای عاکف و طواف­کننده داشته و می تواند داشته باشد و بهتر است که مساجد – خصوصا مساجد جامع همیشه عاکف داشته –باشند لذاست که اعتکاف اختصاص به ایام خاصی ندارد.

ماندن و وقوف تنها اعتکاف نیست باید در کنار شخص یا چیزی باشیم و آن چیز یا شخص محترم و مقدس باشد نه اینکه کنار حیوانی یا شیئی باشیم و در مسجد نه مجسمه معبود است مثل بعضی معابد و نه تصویر و آنچه بوی ارزش می دهد مثل طلا و نقره بدین جهت معلوم می شود اعتکاف برای تعظیم مسجد و تکریم و توقیر آن است که ملعون ملعون من لم یوقر المسجد و انما امرنا بتعظیم المساجد یا اینکه مسجد قطعاً از شعائر است و اعتکاف در مسجد تعظیم مسجد و تعظیم شعائر است و من یعظم شعائر الله لذا با توجه به اینکه مرقد ائمه اطهار بهترین مسجد است ولی اعتکاف در آن مطرح نشده است و بعضی خواسته اند عبادت را به اعتکاف اضافه کنند یعنی حضور در مسجد برای عبادت که وقتی اعتکاف عملی ندارد چگونه ممکن می شود لذا اگر بگوییم ماندن در مسجد عبادت است معنی درست و مشکل حل می‌شود چون ماندن در مسجد برای هر کاری است حضور در مسجد را کم ارزش می کنند و در اعتکاف هیچگونه عبادت و ذکر و نماز و دعایی سفارش نشده است با اینکه بهترین کار در مسجد نماز واجب و ذکر و دعا است معلوم می شود شارع مقدس خواسته مراقب این جهات باشیم و هر کاری و فکر و ذکر را می‌توانیم داشته باشیم ولی مهم استفاده از فضای ملکوتی مسجد است لذا بعضی فقها مثل آیت‌الله فاضل لنکرانی تصریح کرده‌اند غیر از توقف مسجد در نیت اعتکاف قید دیگری مثل به قصد عبادت لازم نیست کتاب صوم تفصیل الشریعه صفحه ۳۴

از آیه عهدنا الی ابراهیم به دست می آید مسجد برای اعتکاف نیاز به تطهیر دارد تا اعتکاف بدون بدعت و تحریف برگزار شود و اگر مسجد تطهیر نشود قهراً اعتکاف آلوده به خرافات خواهد شد

حتی تطهیر و غبار روبی مسجد و تعمیر و تجهیز آن که بهترین فرصت برای معتکفین است الزامی ندارد چه رسد به اینکه او را مکلف به امری دیگر کنیم و چنانچه گفته شود روزه شرط آن است نه جزء و در آیه شریفه و عهدنا الی ابراهیم،  طائفین را ذکر کرده آن هم مجزا از رکوع و سجود آورده که جزء نماز است و توجه به اینکه باید نیت شود علاوه بر اینکه عبادت بودن آن را محرز می کنند و الا نیت در غیر عبادت شرط نیست توجه به این که صرف حضور در مسجد عبادتی در ذهن مردم اصالت بگیرد تا مسجد رفتن مقدمه برای کارهای دیگر نشود چنانچه خواهیم گفت نماز از آداب مسجد است نه اینکه از آداب نماز حضور و وقوع آن در مسجد باشد چنانچه مرحوم ای شهید آنجا که بحث می‌کنند از کسی که وارد مسجد شده و بدون نماز تحیت، جماعت خوانده، نماز تحیت قضا شده یا ادا است یا ما فی ذمه می فرمایند هیچ کدام چون هر نمازی تحیت مسجد است و گرچه واجب می تواند تحیت باشد مهم آن است هرگاه وارد مسجد شده اولین اقدام نماز به عنوان تحیت باشد و بعضی از بزرگان قید عبادت را بدان جهت آورده اند که توقف غیر عبادی را خارج کنند یعنی هر توقف در مسجد اعتکاف نیست چنانچه در مسجد النبی نوشته اند هرگاه وارد شدی قصد اعتکاف کن و گرچه برای چند لحظه ممکن است بگوییم ماندن چند لحظه در مسجد گرچه عبادت است ولی اعتکاف نیست لذا می‌فرمایند اعتکاف وقوف در مسجد است با احکام و شرایط خاص و بعضی مثل المقنعه صفحه ۳۶۲ ملازم بودن با مسجد را تعریف اعتکاف می دانند و قصد عبادت را ندارد

حضور در مسجد دو نوع است:

  • رفت و آمد و تکرار روزانه
  • ماندن و توقف و اعتکاف

از آنجا که مسجد وضع للناس است و بیت کل مومن است قهرا همیشه ماندن و ماندن های طولانی مطلوب است و از جهت اینکه اسلام دین اعتدال است و زندگی و معیشت هم ارزش دارد آمد و رفت سفارش شده است ولی بهترین تعبیر حدیث اولهم دخولا و آخرهم خروجا می باشد اندازه ماندن را معلوم نکرده نسبت را مطرح کرده و این حاکی از آن است که افراد و زمان‌ها و شرایط متفاوت است. نه اعراض از مسجد و سه روز نرفتن و نه رهبانیت و زندگی را رها کردن و در مسجد ماندن لذا اعتکاف و ماندن هم اندازه‌ای دارد نه کمتر از سه روز و نه چهله نشینی مهم اهل مسجد بودن و دلبستگی به مسجد است و قلبه متعلق بالمساجد مهم آن است که بهترین فرصت را در مسجد و خدمت مسجد باشیم نه فرصت های سوخته و خسته و در حال اضطراب و گرسنه و خواب آلود بدین جهت توقف در مسجد محبوب و فضیلت دارد توقف برای تعمیر و تجهیز مسجد باشد یا منتظر نماز باشد یا منتظر اذان باشد یا منتظر فرج و چه منتظر حضور دیگران همانند مغازه دارانی که هر روز مغازه را باز می‌کنند و منتظر مشتری هستند در حالی که می دانند امروز خریداری ندارند و از همه مهمتر امام و خادم فرهنگی است که منتظر مردم متحیر و مضطرب و گمراه باشند تاربا مشاوره آنها را از تهیر و گرفتاری نجات دهند نتیجه گرچه توقف در مسجد ثواب دارد ولی اعتکاف بحث دیگری است و احکام خاص خودش را دارد

 

آیات اعتکاف:

 (و عهدنا الی ابراهیم و اسماعیل ان طهرا بیتی للطائفین و العاکفین و الرکع السجود)

در این آیه چند نکته قابل تامل است:

الف) خداوند از حضرت ابراهیم براي طهارت و پاکیزگی مسجد تعهد گرفته است.

افتخار ابراهیم و اسماعیل خدمت به مسجد بوده است.

در ساخت مسجد ابراهیم نقش اصلی را دارد  (و اذ یرفع ابراهیم قواعد من البیت ) ولی در طهارت و خدمت ابراهیم و اسماعیل با هم نقش دارند

ب) عاکفین جزء مهمانان است نه میزبان

ج) وظیفه معتکف، خدمت به مسجد و زائران خانه خدا، عمران و آباد کردن مساحد، غبارروبی، نظافت و طهارت می باشد.

 با توجه به آیه (سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَ الْبادِ )[۲] در مسجد با هر گونه امتیاز طلبی مخالفت شده است. لذا اسلام با پذیرفتن اعتكاف، با همه پیرایه های آن مخالفت کرده است.

تاریخ و پیشینه اعتکاف:

حداقل اعتکاف در ادیان گذشته با عدد چهل همراه بوده، مثل چهل مرتبه، چهل روز، چهل هفته، چهل ماه و چهل سال، چنانچه پیامبر چهل روز در غار حرا و حضرت موسی چهل شب به کوه طور رفت؛ ولی اسلام آن را به سه روز کاهش داد تامعتکف نه آن­قدر زیاد بماند که ابهّت مسجد در چشم او کاسته شود و نه آن­قدر کم بماند که عظمت مسجد خدشه­دار شود نه مثل رهبانان تارک دنیا شوند نه تارک آخرت شوند

  1. اعتکاف اختصاص به اسلام ندارد، بلکه در ادیان گذشته وجود داشت و اسلام با تغییراتی آن را تأیید کرد.
  2. اعتکاف در ادیان گذشته مخصوص برخی افراد بود و دیگران محروم بودند و اسلام آن را در اختیار همه افراد گذاشت.
  3. اسلام اعتکاف را از بیابان و کوه و دشت و غار به شهر و مسجد جامع آورد
  4. از فردی و انزوا و تنهایی و گوشه گیری به جمع و گروه تبدیل کرد
  5. از دشواری و سختی و اعمال شاق به آسانی تبدیل کرد به گونه ای که اعتکاف می تواند هیچ گونه عملی نداشته باشد جز نیت وقوف
  6. از عبادتی ویژه در شرایط خاص به عبادتی همگانی تبدیل کرد؛ عالمان، جاهلان، فقیر و پولدار، پیر و جوان و حتی کودکان ممیز نیز می­توانند از فیض اعتکاف بهره ببرند.
  7. زنان هم مثل مردان بهره مند اند پیامبر] همه­ساله همراه همسران در مسجد معتکف می­شدند.[۳]

 

اعتكاف در اديان

اعتكاف در حقيقت نحوه‌اي عزلت‌گزيني و گوشه‌گيري از اجتماع و زندگي روز‌مره و اشتغال به اعمالي عبادي است كه انسان را به مرتبه‌اي از معنويت و روحانيت مي‌رساند. بنابراين همانند اديان ابراهيمي، در اديان شرقي وحتي ابتدايي مي‌توان نمونه‌هاي بسياري از اين عزلت‌گزيني را يافت. هر چند كه شايد نتوان مشابه دقيقي براي اعتكاف آنگونه كه در اسلام مطرح است، پيدا كرد.

يكي از اهداف عزلت‌گزيني همراه با اعمالي كه براي بنيانگذاران و رهبران اديان ضرورت دارد و آنها غالبا چنين دوراني را پشت سر گذاشته‌اند. همانند موسي@ ، عيسي@ و پيامبر اكرم]  بنيانگذاران اديان شرقي نيز داراي چنين دوران‌هايي در زندگي خويش بوده‌اند. در منابع يوناني آمده است كه زرتشت قبل از سي‌سالگي كه در آن به كشف و شهود نائل آمد و فرشته بر او نازل گرديد و مقرب درگاه اهورا مزدا شد. به مدت بيست سال در بيابان‌ها رياضت مي‌كشيد و هفت سال از آن را در كنج غاري به خاموشي مطلق گذرانده است.

بودا براي اينكه راه نجات از رنج را بيابد از خوشي‌هاي زندگي پادشاهي دست كشيده و به مدت شش سال به عزلت و رياضت گراييد و سرانجام در مراقبه‌اي عميق درزير درخت بودگيا به روشن شدگي دست يافت.  مهاويره رهبر آئين چين نيز به مدت دوازده سال به عزلت و رياضت روي آورد و سپس به تعليم مردم پرداخت.  نانك رهبر ‌آئين سيك كه براي نفي بت‌پرستي در ميان هندوان و توجه به حق واحد ازلي قدمي راسخ برداشت، همواره به گوشه‌نشيني مي‌پرداخت تا اينكه بعد از يك انقلاب روحي به مدت سه روز در جنگ به طور كلي ناپديده شد و بعد از آن به نشر بشارتي پرداخت كه خود را ملهم به آن مي‌دانست.  لائوزه رهبر آئين راند نيز براي نيل به كمالات روحاني از كارهاي دولتي و حتي مردم عزلت گزيد و از شهر به جنگل رفت.  كنفوسيوس نيز انگاه كه نياز روحانيش اقتضا دانست قبل از رسيدن به سي سالگي به مدت سه سال در عزلت به سر برد.  و از اين جهت بود كه خود مي‌گويد كه در سي‌سالگي روي پاي خود محكم ايستاده بود.

رهبران ديگر اين اديان نيز براي نيل به مقام معلمي لازم است مدتي را عزلت به اعمال خاص و تفكر مشغول باشند در آئين هندو هر انسان چهار مرحله از زندگي را داراست كه عبارتند از تعلم، خانواده‌داري، عزلت و آوارگي همچون يك فرد مقدس در مرحله سوم يعني عزلت شخص به درون جنگل رفته و با مراقبه و تفكر عميق و همچنين رياضت‌‌كشي به بلوغ معنوي دست مي‌يابد. چنين شخصي صلاحيت يافته است كه مردم را رهبري كند.  راهبان بودايي كه به طور كلي زندگي رهباني دارد و سر گردانند و به آن سو حركت مي‌كنند، به مدت سه ماه در جاي خاصي سكونت كرده به مراقبه و اعمال خاصي مشغول مي‌شوند كه براي آنها نحوه‌اي عزلت و دوري از مردم محسوب مي‌شود.  شمن‌ها كه در زندگي ديني بسياري از اديان شرقي نقش عمده‌اي دارند واسطه بين عالم زندگاني و مردگان هستند، بعد از دوره‌اي از عزلت و طي رياضت‌هاي سخت تحت رهبري استادان خود به مقام نائل مي‌شوند.

انواعي از عزلت‌گزيني در ميان جوامع مختلف به عنوان شعائر ديني اجباري نيز ديده مي‌شود. در بعضي قبايل براي اينكه كودك به دوران بلوغ برسد و بتواند وظايف ديني يك انسان بالغ را بر عهده گيرد، دوراني از عزلت از جامعه به همراه اعمال خاص دنيي مشاهده مي‌شود. در اين دوران كودك از مادر جدا مي‌شود و تحت نظارت افرادي خاص وادار به روزه گرفتن، كف نفس و رعايت احكام ديني قبيله مي‌شوند و بعضي سختی ها را پشت سر مي‌گذارند. تلقي آنها از اين دوران اين است كه كودك به طور كلي تغيير هويت مي‌دهد.

بعضي قبايل در كانادا كودكان و نوجوانان خود را به عزلتي مي‌فرستند تا با روحي خاص ارتباط بر قرار كند، روحي كه تا پايان عمر با آنها باقي مي‌ماند و از آنها حمايت مي‌كند. آنها كودكان و نوجوانان را در مكاني دور افتاد مي‌فرستند و آنقدر به آنها گرسنگي مي‌دهند تا ضعيف شده و دچار توهمات شوند. اولين صورتي كه به ذهن آنها بيايد روحي است كه با آن ارتباط بر قرار كرده‌اند. چنانچه بعضی از ارتش های دنیا برای آموزش خصوصا فرماندهان اعمال شاقی را تحمیل می کنند تا فرماندهان آمادگی هر گونه سخت زیستی را داشته باشند

 

اعتکاف انبیا:

 حضرت سلیمان: در این که حضرت سلیمان اعتکاف را دوست داشته و زیاد معتکف می‌شده است و اعتکاف های او گاهی یک سال طول می‌کشید بحثی نیست بحث آنجاست که سلیمان دارای حکومتی بود که بعد از او کسی نداشته (ص :  ۳۵ قالَ رَبِّ اغْفِرْ لي‏ وَ هَبْ لي‏ مُلْكاً لا يَنْبَغي‏ لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدي‏) و سلیمان پیامبر و معصوم بود و داشتن حکومتی فراگیر و گسترده با اعتکاف سالیانه چگونه جمع می شود مگر اینکه بگوییم حکومت در آن زمان ها مثل امروز نبود و هر کاری مسئولی داشته و نیاز به وجود حضرت نداشته یا اینکه حکومت مردم را وابسته به خود نمی کرده و مردم مشغول امور خود بوده و سلیمان نظارت داشته یا اینکه حکومت را مثل پیامبر ما از مسجد اداره می کرده یعنی مسجد دارالاماره است یا بگوییم مسجد دارالامور و دارالاماره است در مسجد حکم را از خدا گرفته و وحی نازل می شده و در مسجد ابلاغ می‌شده است و شاید حضور حضرت سلیمان در مسجد برای مشکل گشایی بوده یعنی خود را در مسجد وقف و متوقف می کرده تا مردم به او مراجعه کنند و نیازی به دفتر نباشد

اعتکاف حضرت موسی: گرچه رفتن چهل شب (فتم میقات ربه اربعین لیله) به کوه طور به اسم اعتکاف نیامده ولی کارکرد اعتکاف را داشته است و غیر از اعتکاف هم نبوده است و می فهماند آثار اعتکاف گرفتن حاجات و دادن شرافت و بعثت است مثل چهل روز ماندن پیامبر در غار حرا و آمدن بعثت و رسالت

اعتکاف اصحاب کهف: اعتکاف اصحاب کهف در قرآن به عنوان یک پدیده نادر با آثار گرانبها مطرح شده است با این که اصحاب کهف قصد فرار نداشتند

 

 اهداف اعتکاف:

  1. تعظیم مسجد:

ابراز عبودیت و محبت و عشق ورزی و کامروائی از معبود مطلق در خانه او

آشنایی با مسجد و بهره­مند شدن از برکات و فضایل متنوع آن چون مسجد کارکردهای متفاوت دارد آشنایی با کارکردها نیاز به ماندن همراه با تفکر و تدبر است.

هدف معتکف تعظیم و احترام به معبود و تقرب به اوست نه تقاضا؛ چنان­که بعضی فقط برای برآورده شدن حاجت اعتکاف را معرفی می کنند.

وقتی مسجد از شعائر باشد و تعظیم شعائر از سر چشمه تقوی (فانها من تقوی القلوب) و ما مامور به تعظیم مسجدیم (انما امرنا بتعظیم المساجد) قهرا با رونق نگهداشتن  وعمران مسجد که با اعتکاف عملی می شود جزء شعائر الهی خواهد بود

خالی نبودن معبد از عابد. چون خالی بودن معبد از عابد در همه ادیان پسندیده نیست و عموم معابد ادیان الهی همیشه ملازم و مرافق دارند چنانچه اخیرا اوقاف در امامزاده ها ملازم گذاشته نه بعنوان حفاظت بلکه بعنوان قداست

حضور در مسجد و اعتکاف نیاز انسان است نه نیاز معبود چون نیازی ندارد و ما در شرایطی هستیم که گاهی نیاز به سنگر و مسجد داریم

بعضي از آثار و فضائل مسجد با ورود و خروج لحظه ای امکان پذیر نسیت و نیاز به وقت گذاشتن و ایجاد فرصت دارد مثل میکروب زدایی و ضدعفونی که علاوه بر گرفتن دارو نیاز به استمرار هم دارد.

از جمله وظایف معتکفین خدمت و پذیرایی و استقبال و بدرقه زائران است که افتخار انبیا بوده و هیچ پذیرایی بهتر از هدایت و ارشاد و نظارت عالم بر عابدین نيست.

 

  1. رفاقت با مسجد با مردم

برای موفقیت در هر کاری و هر راهی انسان نیاز به همراه و همفکر دارد چنانچه پیامبران الهی، وصی و خلیفه داشتند و شرط اول رفیق، صداقت و طهارت و نداشتن مکر و حیله است که مسجد فیه رجال یحبون ان یتطهروا است و تجربه نشان داده رفیق مسجدی و از رفیق مدرسه و بازار و همسایه و هم کلاس و هم شهری بهتر است چون تا دامنه قیامت همراه انسان است خصوصاً اگر دوست و رفیق بهتر از خود انسان باشد لذا مسجد به عنوان مکان پاک و فضای پاک و محیط سالم بهترین مکان است تا انسان اول با خود رفیق شود و بعد با خانه و صاحب خانه با خدا رفیق شود و بعد رفیقان خدایی پیدا کند که اخا مستفاد فی الله در عموم روایت هایی که در آثار مسجد است به چشم می خورد رفاقت با خدا سلامت و تسلیم انسان را تضمین میکند رفاقت با خانه خدا جایگاه انسان را معرفی می‌کنند و رفاقت با اهل مسجد دلگرمی و استقامت انسان را بالا میبرد حال اگر این حضور ادامه داشته باشد قهراً آثار بهتری خواهد داشت لذا در اعتکاف فقط حضور شرط است و هیچ گونه اعمال و ذکر واجب ندارد تا فرصت خوبی برای پیدا کردن و همنشینی با خوبان داشته باشد و الا فقط حضور در مسجد بدون هیچ گونه اعمال لغو و بیهوده است

مسجد محله رفیقی یابی و ارزیابی رفیق های موجود است آیات قرآن درباره دوست دیده شود فراز دعای ابوحمزه ثمالی دیده شود حدیث امام صادق درباره نشانه همنشین و دوست دیده شود بعضی دوست هستند ولی نمی خواهند همدیگر را ببینند

  1. حضور در صحنه

آنقدر اسلام به جامعه و اجتماع اهتمام قائل است که علاوه بر اینکه اعتکاف را از انزوا به مسجد جامع آورده مسئله خروج از مسجد آنقدر مهم است که نباید غذائی بخورد که زیاد نیاز به سرویس بهداشتی پیدا کنند ولی خروج از مسجد در اعتکاف را برای شهادت و عیادت مریض و یا تشییع جنازه و برطرف کردن حاجت مومن که واجب هم نیست اجازه داده است و امام حسن علیه السلام در حال اعتکاف برای حل مشکل یک نفر از مسجد خارج شد لذا خروج از مسجد ضرورت باشد کافی است عرفی باشد یا شرعی واجب باشد یا مستحب دنیوی باشد یا اخروی ولی اگر خارج نشود اعتکاف باطل نیست و صحیح است

اعتکاف در مسجد قرنطینه و محیطی پاک برای پاک شدن و پاک کردن روح و روان انسان آزمایشگاهی برای شناخت امراض روحی و مداوای آن.

 اتاق عملی است که سرطان های صعب العلاج فکری در آن جراحی و مداوا می‌شود همانند مریضی که وارد بیمارستان شده و سالم خارج می‌شود اما تا کسی کنون پشیمان از حضور در اعتکاف نبوده است

مسجد بیمارستان برای همه بیماری ها و نقاهت ها است انسان بدون نسیان و فراموشی و خطا نمی شود و آلوده می شود لذا مسجد فضا و آزمایشگاه و محل تست است که چند روز آنجا بماند تا کاملاً پاکسازی شود

اعتکاف مکث و لبث در مسجد به شرط روزه است بدون هیچ گونه عمل و ذکر و دعا لذا می تواند بخوابد یا بنشیند یا بایستد یا هر کاری را که در مسجد جایزه است انجام دهد

ازآنجاکه انسان خود تصمیم می‌گیرد و مختار است لذا نیازمند به تصمیم گیر و مدیر ندارد چون انسان تحت مدیریت احدی نمی رود خودش خودش را اداره می کند لا تکن عبد غیرک لقد جعلک الله حرا  و اسلام و فطرت، انسان را مختار و تصمیم‌گیر می‌دانند، کسی که می خواهد تصمیم بگیرد نیازمند به همراه و همفکر و محیط سالمی است و فرصتی که بتوانند تصمیم های بزرگ بگیرد که مسجد و اعتکاف بهترین فرصت و بهترین فراغت است. هر فضایی که برای انسان تصور کنیم آن محیط در تصمیم گیری اثر دارد اگر فضای نظامی باشد یا فضای تجاری باشد یا اگر فضای تفریحی و ورزشی باشد تاثیر گذار است اما وقتی فضای الهی و پاک و همنشینان بهترین باشند قهرا تصمیم ها سرنوشت ساز خواهد بود

  1. مسجد شناسی

زمان اعتکاف:  اعتکاف در تمام سال جایز است، به جز ایامی که اعتکاف با عیدفطر و قربان مصادف می شود که از اعیاد بزرگ اسلامی است و روزه گرفتن در آن دو روز که شرط اعتکاف است،جایز نیست. چون استحباب و فضیلت احیاء شب عید فطر و قربان مقید به مسجد است لذا شب عید فطر و قربان مسجد خالی از مردم نیست نتیجه مسجد هر شب ملازم می تواند داشته باشد حتی شب عید

آثار اعتکاف

  1. شناخت مسجد بدون بدعت و خرافات.
  2. انس و الفت با مسجد
  3. استفاده از همه ابعاد و حالات و زمانهای مسجد.
  4. تمرین حضور قبل نماز و بعد نماز.
  5. تمرین حضور مستمر در مسجد
  6. تمرین جماعت.
  7. تعظیم خداوند.
  8. تقرب به خدا.[۴]
  9. بخشش گناهان.[۵]
  10. استراحت روح و روان.
  11. تقویت اراده.
  12. دوست یابی و همنشینی با خوبان.
  13. دوری از گناه یکی از آسیب‌های اجتماعی آلودگی است اسلام از طرفی انسان را اجتماعی و جزئی از جامعه و استفادخ هرچه بیشتر از جامعه دستور می‌دهد و بهترین ارزش انسان را خدمت به جامعه می‌داند و از تک زیستی و انزوا سرزنش می کنند ولی گاهی انسان آنقدر اجتماعی می‌شود که خود را قرق می کنند و هیچگونه راه نجاتی ندارد و نیاز به مکان قرنطینه دارد چنانچه در بیمارستان‌ها اتاق های ضد میکروب و همه وسایل و تجهیزات آن میکروب کش است و اعتکاف چنین نقشی دارد ولی نه در تنهایی و کوه و غار بلکه در متن جامعه و مسجد جامع که محل تجمع و رفت و آمد اقشار و اصناف جامعه است و تجربه موفقی هم بوده است چون بعضی گناهان و آفت ها است که انسان در تنهایی صوررت می‌گیرد مثل ترس وحشت و خود ارضایی و وسوسه لذا اعتکاف هم جدا شدن است و هم در جمع بودن ۲ ارزش متضاد را در خود جمع کرده است

کیفیت اعتکاف

در اعتکاف نیازی به اعمال خاص نیست شاید بتوان گفت سه عملکرد دارد:

  • خالی نبودن معبد از عابد در دنیای مذاهب و ادیان مشهور و معمول است و حتی بت پرستان کنار بت بوده اند و شاهد آن قرآن است که فرموده: و یعکفون علی الاصنام یا حضرت ابراهیم می فرماید انی اسکنت من ذریتی بواد غیر ذی ذرع عند بیتک المحرم که مسئله سکنی و ماندن در کنار خانه خدا مطرح است
  • در اعتکاف نوازش و کرنش و فدا شدن عابد مطرح است که در ادیان معتکفین کارهایی توان فرسا و سخت انجام می دهند مثل کشتن فرزند (کشتن ابراهیم اسماعیل را – و فدیناه بذبح عظیم) و امثال آن که در اسلام سفارش نشده و نه از آداب اعتکاف است بلکه هیچگونه اعمال و رفتار اضافی ندارد
  • تنها چیزی که ممکن است گفته شود خدمت و پذیرایی و استقبال و بدرقه زائران است که افتخار انبیا بوده و هیچ پذیرایی بهتر از هدایت و ارشاد و نظارت عالم بر عابدین نیست. خداوند تعهد گرفته (و عهدنا الی ابراهیم و اسماعیل ان طهرا بیتی للطائفین و العاکفین و الرکع السجود) که در این آیه هم تعهد مطرح است و هم عاکفین جزء مهمانان است نه میزبان و هم اشاره به بخش دوم دارد که معتکف غبارروبی و نظافت و طهارت را به عهده دارد ولی در اینجا با هر گونه امتیاز دادن یا خواهی یا امتیاز گرفتن مخالفت شده که سواء فیه العاکف و الباد. لذا هم اعتکاف را اسلام پذیرفته و هم با همه پیرایه های آن مخالفت کرده است
  • اعتکاف عمل خاصی ندارد و فقط ماندن در مسجد، است.
  • روزه، شرط اعتکاف است نه جزء آن
  • نیت اعتکاف، تکریم و تعظیم و توقیر است.
  • در ایام اعتکاف نباید از مسجد خارج شویم.
  • متعهد شویم که روز آخر اعتکاف هم در مسجد بمانیم.
  • جنب و حائض از این فیض محرومند چون اعتکاف و حضور در مسجد آمادگی روحی می خواهد

مراقبات قبل از اعتکاف

  1. به قصد خدمت به مسجد و اهل آن تصمیم به اعتکاف بگیریم و نه فقط به قصد بهره­وری از مسجد.
  2. خود را از نظر روحی آماده کنیم و بدانیم به سفری سرنوشت­ساز می­­رویم.
  3. مشغله­های زندگی را کنار بگذاریم.
  4. دیون و بدهی­های خود را بپردازیم و اگر نمی­توانیم، تصمیم قطعی برای آن بگیریم.
  5. وسایل مورد نیاز نظیر قرآن مجید، مفاتیح­الجنان، پتو، بالش، کاغذ، خودکار، کتاب و لوازم شخصیرا آماده کنیم.[۶]
  6. دیگران را در ثواب اعتکاف خود شریک کنیم.
  7. به نیابت دیگران معتکف شویم.

مراقبات هنگام اعتکاف

  1. استفاده از معنویت مسجد و تمرین حضور در آن.
  2. فراگیری و مراعات آداب واحکام مسجد.
  3. نظافت و پاکیزه نگاه­داشتن مسجد.[۷]
  4. دائم­الوضو بودن.
  5. سکوت.
  6. انس با مسجد و قرآن و نماز.
  7. عدم ایجاد مزاحمت برای دیگران حتی با بلند خواندن نماز و قرآن و دعا.[۸]
  8. تفکر مثبت و سازنده.
  9. بررسی نقاط مثبت و منفی گذشته زندگی.
  10. مشورت با مؤمنان و به ویژه عالمان ربّانی.
  11. پرهیز از جدال و بحث­های بی­فایده و شوخی زیاد.
  12. کم­خوردن و کم­خوابیدن.
  13. تصمیم­گیری برای مسائل سرنوشت­ساز.
  14. بررسی نیازمندی­های مسجد با صبر و حوصله و تأمین آنها.

مراقبات بعد از اعتکاف

  1. حفظ انس خود با مسجد.
  2. تصمیم بر حضور بیشتر و بهتر در مسجد.
  3. پایبندی به عهد و پیمان­های اعتکاف.
  4. حفظ ارتباط خود با روحانی.
  5. پی­گیری تصمیم­های اتخاذ شده در اعتکاف.
  6. حفظ دوستان ایام اعتکاف.
  7. حفظ معنویت اعتکاف.

فضائل خدمت به اعتکاف …. مطالب آورده شود

مراقبات خادمان معتکفین:

  1. چون معتکفین نباید از مسجد خارج شوند از همان قبل از اسلام عده­ای افتخار خدمت به معتکفین را داشته­اند[۹] و تمام مایحتاج آنان را تأمین می­کرده­اند تا معتکفین آسوده خاطر باشند و بحمدالله خدمت­رسانی به معتکفین در اکثر شهرها رواج پیدا کرده است.
  2. غبارروبی و آماده­سازی مسجد.
  3. نورپردازی مناسب.
  4. تلاش در حفظ آرامش محیط.
  5. حاکم کردن جوّ تفکر و سکوت.
  6. پرهیز از اجرای برنامه­های طولانی برای عموم معتکفان.
  7. استفاده حداقلی از بلندگو.
  8. برهم­نزدن تفکر و سکوت کسانی که نمی­خواهند در مراسم عمومی شرکت کنند.
  9. آگاه­سازی غیر محسوس معتکفان از احکام اعتکاف به وسیله تابلو، بروشور و کتاب.
  10. نظم و انضباط در استقبال و پذیرش معتکفان و پذیرایی از آنان.
  11. برآورده سازی نیازهای ضروری معتکفان.
  12. چون اعتکاف در حکم زیارت است و کمک به زائر فضیلت هایی دارد لذا کسانی که وسائل آسایش معتکفین را آماده می کنند شریک معتکفین هستند
  13. کسانی که معتکف نیستند، مایحتاج معتکفان را برآورده کنند تا نیازی به بیرون آمدن نداشته باشند.
  14. بهتر است در تمام ایام سال مسجد خالی از معتکف نباشد. بنابراین ازدحام برای اعتکاف در ایامی خاص و محدود و خالی گذاشتن مسجد از معتکف در سایر ایام سال، مخالف شأن مسجد و محتوای اعتکاف است.
  15. شایسته است مسئولان مملکتی نیز به تأسّی از رسول خدا ] در ماه مبارک رمضان به اعتکاف مشرّف شوند.
  16. کسانی که توفیق اعتکاف را ندارند، می­توانند کسی یا کسانی را وکیل یا نائب کنند تا به جای آنان معتکف شوند چنانچه بعض اهل خیر چنین می کردند.
  17. همراه بودن زن و فرزند در اعتکاف برای آشنایی با مسجد و اعتکاف بی­اشکال و لذت و تاثیر بیشتری دارد.
  18. اعتکاف برای تعظیم است و نباید باعث توهین و تحقیر مسجد شود.
  19. یکی از بهترین راه­ها برای مسجدشناسی و بهره­مندی از مسجد، اعتکاف است.

اعتكاف بهترين راه مسجد شناسي

از ويژگي‌هاي اعتكاف كه كمتر مورد توجه قرار گرفته، اعتكاف در مسجدشناسي است. چنانچه تدبر در قرآن غیر از قرائت آن، و تفکر در قرآن غیر از تلاوت و تفسیر است. تدبر در مسجد و بازخوانی کارکردهای مسجد سفارش شده و اعتکاف بهترین زمینه برای برای کشف و استخراج آن است چون

معتكف متوجه مي‌شود مسجدفقط براي اقامه نماز نيست بلكه مكان زيارت و ديدار خداست. «طوبي لمن توضا في بيته ثم زارني في بيتي…»[۱۰]

مكاني براي آشنايي با تمام دين (احكام، اخلاق، عقايد).

مسجد مكاني براي انتخاب بهترين دوستان است.[۱۱] چون محور دوستي‌ها خداست دوستيها مقدس و پايدار است.

مسجد مركز تجمع مؤمنان و بهترين مكان براي انتخاب همفكر و سازماندهي برنامه‌هاي ديني است

مسجد مرکز قیامها و بعثت هاست؛ از حضرت آدم گرفته تا خاتم الانبیاء و خاتم الاوصیاء

 مسجد سالم‌ترين مكان عمومي و جلوه‌گر شدن تساوي بين انسان‌های فقير  وغني، كوچك و بزرگ با يك چشم نگاه مي‌شوند و ملاك برتري فقط تقواست.

مركزي براي حل مشكلات فردي و اجتماعي مردم است.

مكاني براي برطرف شدن ناراحتي‌ها و اندوه‌ها.

مكاني براي سرور و آرامش.

بهترين خلوتگاه براي تخليه روحي و تفكر و تصميم‌گيري.

بهترين مكان براي زدوده شدن ناراحتي‌ها وآلام.

بهترين مكان براي درمان مشكلات روحي و رواني.

مكان نمايش وحدت، اتحاد و افتدار مسلمانان.

بهترين مكان براي مقابله با تهاجم فرهنگي

بهترين مكان براي آغاز و استمرار حركت‌هاي سياسي سالم.

مكاني براي سازمان‌دهي نيروهاي مردمي براي دفاع از كشور.

شناخت مسجد با كاركردهاي مختلف آن اصلي‌ترين دستاورد اعتكاف است كه باعث انس معتكفين با مسجد، لذت حضور در مسجد در خاطرات معتكفين مشهود است. و كساني كه مي‌خواهند مسجد را به درستي و خالي از بدعت بشناسند حضور در مسجد در ايام اعتكاف راه گشاست.

 

احکام اعتکاف:

محرمات و واجبات اعتکاف با این که مستحب است:

حضور دائم

طهارت از جنابت و حیض

روزه

حرمت خروج در روز سوم

ترک محرمات احرام

زناشویی در شب

وجود کفارات

خرید و فروش

در یک مسجد باشد با اینکه مساجد یکی هستند

علت عدم قبولی غیرمسلمان عدم جواز حضور در مسجد است

به دلیل واجبات و محرمات اعتکاف بعضی بلوغ را شرط و بعضی شرط نمی دانند

اعتكاف را مي‌توان به سه صورت به جاي آورد:

  • براي خود
  • به نيابت از مردگان
  • به نيابت از كسي كه زنده است.

اعتكاف را به نيابت از يك نفر هم مي‌‌توان انجام داد خصوصا اگر اجیر برای یک نفر باشد ولي اگر مقصود اهداي ثواب باشد مي‌توان اعتكاف را به چند نفر، زنده يا مرده، هديه كرد.

در مورد اعتكاف به نيابت از شخص زنده، در ميان فقها اختلاف نظر وجود دارد بسياري از فقها در درستي چنين اعتكافي، ترديد كرده‌اند. در اين صورت، هرگاه نايب، اعتكاف را به به قصد رجا يعني اميد به مطلوب بودن عمل نزد خدا و ثواب بردن، نه به عنوان عبادتي حتمي انجام دهد، مانعي ندارد.

یکی از عللی که میتوان نیابت گرفت آن است که اعتکاف اگرچه عبادت است ولی در اصل زیارت است چون عموم عبادات نیابت ندارند و فقط زیارت است که نیابت دارد و از دلایل نیابت آن است که غرض عبادت عابد نیست هدف خالی نبودن مسجد است و اینکه هر کسی نسبت به تعمیر و عمران مسجد مکلف و موظف است یکی توان آن را دارد که خود انجام دهد دیگری توان آن را ندارد ولی می تواند اجیر بگیرد یا نایب بگیرد نیابت می‌گیرد تا هم مسجد تنها نماند و هم ادای تکلیف کرده باشد

شرایط ایمان بلوغ و عقل و

اعتکاف در اهل سنت به کمتر از ۳ روز هم گفته می شود و حتی برای چند لحظه لذا در داخل مسجد النبی نوشته اند: نویت الاعتکاف یعنی هر وقت وارد شدی نیت اعتکاف کن

 اعتکاف کمتر از ۳ روز نمی شود، سه روز هم متصل است نه متصل

روزه شرط اعتکاف است نه جزء آن

اگر زن حائض شود اعتکاف اش باطل است

اگر بدانند در مدت اعتکاف حیض میشود نمی‌توانند نیت اعتکاف کند

اگر دو روز بماند روز سوم واجب می شود

بعضی از اهل سنت اعتکاف در پیش حال یا راهروی مسجد را جایز میدانند تسهیل المقاصد صفحه ۳۵۷

اعتکاف و خدمت و حضور در مسجد به عنوان مستحب آمده که در کتب فقهی در نیابت و اجاره از آن بحث شده است

از موارد وجوب مستحب معمولاً مثال به اعتکاف زده می شود که با نذر یا وصیت یا اجاره یا قسم واجب میشود

(چرا نذر و قسم و عهد و اجاره را در اعمال مستحب به اعتکاف و حضور در مسجد مثال می زنند؟)

اعتکاف مخصوص ایام خاصی نیست گرچه آخر ماه مبارک رمضان را پیامبر معتکف می‌شده است

اگر بدانند در ایام اعتکاف به عید می خورد نمی تواند معتکف شود

مسافر که نمیتوانند روزه بگیرد معتکف نمی‌تواند بشود مگر دائم السفر و …

با نذر اعتکاف در ایام خاص و گرچه در سفر مشکل را حل نمی کند

معتکف یک نماز تحیت در اول ورود دارد اما برای خروج اضطراری وقتی برمی گردد نماز تحیت ندارد

 نماز نافله و مستحب که بهتر است در غیر مسجد بخوانند و علت در خانه خواندن خفا ست لذا آیت الله شبیری زنجانی می فرماید اگر مرتبه خفاء از دیگران در خانه و مسجد یکسان باشد بعید نیست مسجد افضل باشد

 بحارالانوار جلد ۸۲ صفحه ۳۵۳ و لم یرد ایقاعه فی المسجد الا عند الاعتکاف

خرید و فروش مکروه است مگر برای ضرورت آن هم موارد مصرفی در حین اعتکاف

با اینکه اعمال مستحبی قضا ندارد اعتکاف قضا دارد

هرگونه لذت جنسی اشکال دارد نه فقط مباشرت با زنان حتی با تلفن به همسر

اگر نداشتن معتکف در مسجد توهین به مسجد باشد اعتکاف واجب می شود

حصار کشی و تحجیر و خیمه زدن و جایگاه سازی در مسجد خصوصاً اگر مزاحم دیگران باشد اشکال دارد مگر برای اعتکاف

خوردن چیزهایی که ضعف می آورد یا باعث بیشتر رفتن به سرویس بهداشتی می شود ممنوع است.

اعتکاف با این که مستحب است اما خروج در روز سوم حرام و کفاره دارد

اگر در حال اعتکاف نذر کنند از مسجد خارج شود اعتباری ندارد

اقسام اعتکاف مستحب از طرف خود یا نیابت از دیگران و واجب برای کسی که نذر کرده یا قسم خورده و یا اجیر شده است

اعتکاف مستحبی میتوانند روزه اش به‌صورت قضا نیز باشد حتی اگر به نیابت از دیگران باشد اگر روزه شرط اعتکاف باشد اما اگر جز اعتکاف باشد قهرا روزه برای کسی که اعتکاف برای اوست اگر خودش باشد قهرا اشکالی ندارد

اما اگر دیگری باشد و شرط نکرده اشکال ندارد و اما اگر شرط نکرده که روزه برای خودم باشد قهراً روزه برای کسی است که اعتکاف برای اوست

در اعتکاف بلوغ شرط نیست لذا کودک ممیز هم می توانند

نشستن در حال اعتکاف در سجاده و جایگاه دیگران حرام است ولی اعتکاف صحیح است اما اگر او را از مسجد بیرون کنند اعتکاف مشکل دارد

انسان می تواند در شهر دیگری اعتکاف کنند به شرط آن که روزه اش در آن شهر صحیح باشد

اگر کسی به قصد مسجد جامع معتکف شود و بعد از اعتکاف بفهمد آنجا حسینیه یا نمازخانه بوده اعتکاف باطل است

اگر اعتکاف در مسجد باطل بوده و باید اعاده کنند لازم نیست در همان مسجد اعاده کنند در هر مسجدی می توانند چون مساجد مشترک‌المنافع هستند مگر اینکه نذر کرده یا اجیر شده برای اعتکاف در مسجد خاصی که اگر باطل باشد باید در همان مسجد معتکف شود مگر اینکه در مسجد خاصی و زمان خاصی باشد که در آن صورت نیابت باطل و قضایی ندارد

خرید و فروش حرام است ولی کار کردن اشکال ندارد مثل خیاطی و نجاری اشکال ندارد

خرید و فروش حرام است اما مبطل اعتکاف نیست

هر چه روزه را باطل میکند اعتکاف را هم باطل میکند

محرمات اعتکاف به غیر از جماع اعتکاف را باطل نمی کند

در صورت مباشرت کفاره واجب می شود؟ و کفاره بر عهده زن است یا مرد؟ ( اعتکاف زن باطل می شود یا مرد یا هر دو؟)

اگر در مسجدی که معتکف شده نماز جمعه برگزار نمی شود آیا می تواند برای نماز جمعه  خارج شود؟

التزام و اعتکاف در مشاهد ائمه وجود ندارد لذا فرموده اند: زر و انصرف

آیا اعتکاف در حرم اهل بیت جایز است؟

اگر گفتیم که مسجد جامع جایی است که امام حضور داشته و نماز خوانده آیا در سامرا می شود نماز خواند؟

 

روزه و اعتکاف و ماه مبارک رمضان:

جالب آن است که در آیه ۱۸۷ سوره بقره احکام روزه و اعتکاف را در یک آیه آورده و بیشتر حدود زناشویی را مطرح کرده است.

 روزه عملی ندارد فقط امساک است چنانچه اعتکاف هم هیچگونه عملی ندارد و امساک از خروج در مسجد و لبث و وقوف در مسجد است اما حضور در مسجد ظهور و بروز دارد که با روزه تضاد دارد روزه منفی و حضور در مسجد مثبت است و رابطه این دو و حضور علنی و روزه مخفی همانند سرکه و عسل است که سکنجبین میشود بدین جهت است که اعتکاف و حضور در مسجد همراه با روزه آفت های زیادی را از انسان دور میکند و حسناتی را جذب می‌کنند شاید همین باعث شده که کسانی که در موضوع اعتکاف کتاب ها نوشته اند به سیر و سلوک و عرفان و خودسازی پرداخته اند و به حواشی پرداخته و از متن دور شده اند چراکه وقتی فقط لبث و حضور در مسجد بدون هیچ گونه عملی ارزشمند است و فضائل زیادی دارد معلوم می شود آثار و برکاتی دارد و الا طبیعتاً اعمال و ذکر و دعا باید داشته باشد و اینکه انسان در فضایی سه روز بدون هیچ گونه عملی باشد هم از آزادی عمل و اندیشه و مختار بودن را می رساند و مهمتر آنکه خود مسجد جهات مختلفی برای اندیشیدن دارد و اگر می‌بینیم بعضی مساجد دارای معماری خاصی و رنگ آمیزی ویژه و یا از جهت جغرافیایی امتیازاتی دارند معلوم میشود در مسجد آزادانه اندیشیده اند در حالی حضور مستقیم در مسجد و اندیشیدن در تاریخ مسجد، مسجد در گذر تاریخ، مفاهیم علمی مسجد، مفاهیم فقهی و کارکردهای مسجد آنقدر گسترده است که پیامبران الهی را مجذوب کرده است سالها در مسجد می ماندند گسترش توحید را در مسجد جستجو می‌کردند تا آنجا که پیامبر بعد از هجرت سال‌ها مترصد رسیدن و فتح مسجد الحرام بود و آیات زیادی وعده آن را به پیامبر داده لتدخلن المسجد انشاءالله آمنین و ۲۳ جنگ داشته و وقتی مسجدالحرام فتح شد پیامبر به اهدافش رسید و همه را بخشید و آثار مسجد در تاسیس و ادامه حکومت های صالحان و مبارزه با ستمگران مسجد در طول تاریخ نقشه مهمی داشته است

فرق روزه رمضان و اعتکاف: خوردن و خوابیدن در ماه رمضان فضیلت زیاد دارد بخلاف اعتکاف که کم خوردن و نخوردن مطرح است

اعتکاف زن نیاز به اذن شوهر دارد؟  اگر اجازه داد و روز سوم خواسته ای از او داشت می تواند خارج شود؟

 

زن و اعتکاف:

اعتکاف هاجر کنار کعبه و داخل مسجد الحرام (رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتي‏ بِوادٍ غَيْرِ ذي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّم)

اعتکاف حضرت مریم در مسجدالاقصی (کلما دخل علیها زکریا المحراب)

لا تباشروهن و انتم عاکفون فی المساجد : بحث مباشرت با زن فرع بر حضور زن در اعتکاف می باشد. معقول نیست که مرد برای مباشرت از مسجد خارج شود یا اینکه زن از خانه به مسجد بیاید مشخص است که زن و مرد با هم در مسجد معتکف اند.

چگونه اهل سنت می گویند اعتکاف زن در خانه است؟

با توجه به اینکه اعتکاف در دهه آخر بسیار سهل تر می باشد زیرا مردم روزه هستند و مقید به مسجد رفتن خصوصا شبهای قدر دارند و نتایج خوبی خواهد داشت

 

فرق اعتکاف با رهبانیت:

گرچه اعتکاف و رهبانیت از یک جنس است لکن رهبانیت دارای تعاریفی در ادیان مختلف است رهبانیت از رهب و گریز از دنیا و گوشه نشینی و منزوی شدن است که در ادیان مختلف تعابیر مختلفی دارد گاهی برای فرار از جهاد و مبارزه با ظالم و ظلم بود چنانچه در بعضی ادیان وقتی با کفار جنگیدند و شکست خوردند و کفار هر کجا آنها را پیدا می کردند می کشتند از اینرو رهبران آنان دستور تفرقه داد تا شناخته نشوند تا فرجی حاصل شود چنانچه مسیحیت این کار را کردند و منتظر ظهور پیامبر اسلام بودند که اسلام این تفکر را رد کرد و فرمود لا رهبانیة فی الاسلام و رهبانیة امتی لزوم المساجد که حضور در صحنه و در جمع و جماعت کمتر از جهاد نیست چنانچه ائمه طاهرین پا از مسجد نکشیدند با اینکه در خطبه ها امیر المومنین را ناسزا می‌گفتند می رفتند و می نشستند و می شنیدند و فریاد هم نمی زدند ولی با این سکوت شیعه و امیرالمومنین را احیا و آل سفیان و مروان را منزوی کردند و قرآن هم فرار به عنوان رهبانیت را مطرود شمرده رهبانیته ابتدعوها را عنوان می‌کنند لذا رهبانیت با اعتکاف اشتراکاتی دارد و اعتکاف نباید به معنی رهبانیت و فرار باشد بلکه فرار به جلو و با حضور در مسجد شخصیت خود را مطرح و چه بسا معتکفین لباس خاصی داشته باشند تا از غیر معتکفین شناخته شوند گرچه امتیاز و ارزش و فضیلت است ولی به معنی سلطه و باجگیری هم نیست سواء العاکف فیه و الباد

 

 فرق اعتکاف با مستجار:

 که هم اسم مکان است و هم وصف است برای کسانی که به جای رها کردن زندگی و پناه بردن به کوه و دشت به کنار خانه خدا در مکه یا مساجد جامع شهر ها رسانده و یا خود را در کربلا یا نجف یا امثال آن مقیم می کنند و مقصد زندگی خود را مردن و مرگ در کنار اولیای خدا میدانند که به جای مستجار الله مستجار اولیا الله می شوند هستند کسانی که از کشور خویش به مدینه یا مکه می‌روند تا آنجا بمیرند

 

 فرق اعتکاف و تحریر (معتکف و محرر):

اعتکاف شرایطی دارد و موقت است ولی محرر به کسی می‌گویند که خود را آزاد کرده یا آزاد شده برای حضور دائم و خدمت در معبد و مسجد که این آزادی انواعی دارد:

 آزادی از خوردن در زمان خاص همانند روزه در یک روز یا چنانچه گفته شد بتوانند با تمرین غذای خود را چنان کم کنند که بتوانند چهل روز از رفتن به سرویس بهداشتی آزاد باشد

 بعضی خود را از غذای پخته معاف می کنند و بعضی از مواد گوشتی یا مواد لبنی و بعضی چهل روز فقط آب میخورند و ادامه حیات می دهند

 و بعضی از خرید غذا  معاف هستند و هزینه در مقابل آن نمی‌کنند هر چه جا مانده می خورند یا هر چه پولی است نمی خورند و خود را وابسته به آن نمی کنند همانند معتکف که کراهت دارد غذا بخرد و بخورد و معمولاً برای آنها غذا می برند کلما دخل علیها زکریا المحراب وجد عندها رزقا

و بعضی خود را از حرف زدن آزاد می‌کنند مثل پیامبر که کمتر حرف می‌زدند و بیشتر گوش می‌دادند و بعضی اصلا حرف نمی زنند مگر با خدا و لم اکلم الیوم انسیا و روزه صمت و سکوت هم داریم و در مسجد سفارش شده است که حرف دنیایی نزنید یا اینکه نشستن و حضور در مسجد عبادت است و گرچه نماز و ذکر نداشته باشد

بعضی از مسکن آزاد هستند چنانچه خانه ای جز مسجد ندارند و از مسجد خارج نمی‌شوند چنانچه حضرت یحیی این چنین بوده و بعضی از خواجه های حرم پیامبر چنین اند و مثل اصحاب صفه. در هند عاکفی بود که ۸۰ سال از معبد و مسجد بیرون نیامده بود

بعضی آزاد از شهوت اند یا به وسیله اخته کردن یا اخته شدن یا به طور طبیعی مصمم اند که ازدواج نکنند همانند حضرت عیسی و کشیش ها چون مسئله شهوت بیشترین فرصت فکری و هزینه ای را دارد و هر کس ازدواج کرد از کشیش بودن اخراج میشود

بعضی خود را از لباس آزاد می‌کنند و عریان یا نیمه عریان هستند همانند احرام حج به گونه‌ای که هیچ گونه تمیز و امتیازی با دیگران ندارند در زمان جاهلیت بدون لباس طواف می‌کردند لباس را از مظاهر دنیا می دانستند و از آن خودداری می‌کردند

بعضی خود را آزاد از فرزند می کنند چنانچه حضرت ابراهیم اسماعیل را کشت که در قرآن آمده است و از این کار در قرآن مذمت نشده است بلکه به عنوان الگو مطرح شده است

عده‌ای چنانچه در بحث امامت مطرح خواهد شد که روحانی مسجد به عنوان محرر مطرح است و از همه آلایش ها آزاد است و فقط و فقط خود را وقف مسجد و خدمت در مسجد کرده است و بعضی دیگر از پست و مقام برای حضور در مسجد خود را رها میکنند و هفته ای یا ماهی یک مرتبه به مشهد مقدس رفته و خدمت امام رضا می کنند ولی در اصل خدمت افتخاری در مسجد مطرح است و در آیه تعمیر مسجد تصریح بدان اشاره شده است که انما یعمر مساجد … و لم یخش الا الله حتی احدا هم ندارد یعنی خادم و اهل مسجد و خادم دین از هیچکس و از هیچ چیز جز خدا هراسی ندارد و پوست و پول و مقام او را به تردید نمی اندازد

تفاوت ها و تشابهات حج و اعتكاف

فرق کفارات حج و کفارات اعتکاف

اعتکاف با حج شباهت های زیادی دارد کارهایی که در حج ممنوع است در اعتكاف نیز بایستی ترک شود؛ مانند ترك نگاه به آينه، و عطر زدن و مجادله و… كه تمرين دوري از محرمات است.

خروج از مسجد اعتكاف را باطل مي‌كند در حج خروج از حج را باطل مي‌كند

اعتكاف شباهت زيادي به وقوف در عرفات و مشعر دارد. يعني همان طور كه در عرفات و مشعر وقوف و ماندن عبادت شمرده مي‌شود، در اعتكاف نيز وقوف در مسجد عبادت محسوب مي‌شود و همان طور كه حاجي در آنجا در حال احرام است و از بسياري از لذايذ زندگي محروم مي‌شود در اينجا نيز هر چند مثل آنجا احرامي نبسته است ولي طبيعتا وقتي شخص معتكف مي‌شود همانند شخص محرم خواهد شد

 فلسفه‌ي بزرگ حج همانا پيوند و اتحاد مسلمين و نزديكي قلوب آنان است كه اعتكاف نيز در سطحي كوچكتر داراي اين خصيصه است. در اعتكاف درويش و توانا، پير و جوان، استاد و شاگرد و… در كنار هم با صميميت و محبت هستند.

در قرآن نيز معتكفان در كنار طواف كنندگان قرار داده‌ شده اند: «وعهدنا الي ابراهيم و اسماعيل ان طهرا بيتي للطائفين و العاكفين و الركع السجود»[۱۲]

نتيجه حج و اعتكاف بخشش گناهان است: «من اعتكف ايمانا و احتسابا غفرله ما تقدم من ذنبه»[۱۳] (هر كس براي خدا و با ايمان كامل معتكف شود، گناهان گذشته او بخشيده مي‌شود) و براي هر دو محرمات مشترك هست از قبيل هر نوع بهره برداري شهواني، بوييدن عطر و بوي خوش و گياهان معطر به قصد لذت بردن. برخي از فقها فرموده‌اند: مستحب است معتكف از محرمات احرام يعني آنچه كه حاجي بايد در حال احرام از آن اجتناب كند، خودداري نمايد.

 روايت امام صادق علیه السلام: «ينبغي للمعتكف اذا اعتكف ان يشترط كما يشترط الذي يحرم»[۱۴] سزاوار است معتكف قبل از اعتكاف شرط كند كه اگر مشكلي برايش پيش آمد از اعتكاف خارج شود همان طور كه سزاوار است حاجي قبل از احرام بستن اين شرط را انجام دهد.

 

تفاوت هاي حج و اعتكاف:

  • از برتری های اعتکاف بر حج روزه است که در حج نیست.
  • خريد و فروش در حالت احرام اشكال ندارد ولي در اعتكاف مشكل است.
  • در خروج ضروري معتكف بايد كوتاه‌ترين مسير را انتخاب كند اما در احرام اينگونه نيست.
  • در خارج از مسجد معتكف نبايد بنشيند به خلاف احرام كه مي‌تواند استراحت كند و بنشيند
  • معتكف نبايد زير سايه برود بخلاف محرم كه رفتن او زير سايه امثال بازار و تونل اشكال ندارد.
  • اگر زني دراحرام حائض شد احرامش باطل نمي‌شود ولي معتكف با حيض اعتكافش باطل مي‌شود
  • در بين دو حج يك سال فاصله مي‌شود و بين دو عمره علماء مي‌فرمايند حداقل ماه فاصله شود اما در اعتكاف چنان چيزي نيست.
  • حج مستحبي يا عمره قضا ندارد و هميشه ادا است ولي در اعتكاف سفارش به قضا شده.
  • كفاره اعتكاف نه جزء بردار است نه اختياري ولي كفاره حج اينگونه نيست.
  • اعتكاف در هر مسجد جامعي و در هر زماني به غير عيد فطر و قربان امكان‌ پذير است ولي حج محدود به شهر مكه و در زمان خاصي است.
  • وقوف در حج كمتر از وقوف اعتكاف است و زمان احرام كمتر از اعتكاف است

 

مشابهت حج و اعتكاف:

اعتكاف مستحبي به سبب نذر و عهد و قسم واجب مي‌شود و حج هم بر غير مستطيع به واسطه اين اسباب واجب مي‌شود. در هر دو نيابت صحيح است. خروج حاجي از احرام، حرام است و خروج معتكف نيز در روز سوم از اعتكاف حرام است. در حج حق اولويت هنگام طواف با حاجي است و در مسجد هنگام نماز اوليت با معتكف است و هدف اصلي اين دو عمل عبادي انقطاع الي الله است.

امام باقر@ جدال را از محرمات اعتکاف شمرده است که در حج آمده لا جدال فی الحج

از احكام اعتكاف ممنوعيت هر نوع لذت جنسي مي‌باشد

خداوند در آيه ۱۸۷ سوره بقره يكي از مهمترين شباهت‌هاي حج و اعتكاف را بيان مي‌كند «و لا تباشروهن وانتم عاكفون في المساجد» در حال اعتكاف با همسران خود مباشرت ننمائيد.
زائران خانه خدا وقتي وارد مسجدالحرام شوند از لذائذ دنيا چشم پوشي كرده با احرام بستن ۲۴ چيزي كه قبلاً برايشان حلال بود حرام مي‌شود امام صادق (علیه السلام) توصيه فرموده است: «شايسته است كه معتكف هرچه راكه محرم ترك مي‌كند، اوهم ترك نمايد» خريد و فروش در حال اعتكاف حرام است بهتر است معتكف در اين مدت از خريد و فروش دوري كند

اعتكاف مهماني خداست و معتكف بايد حداقل سه روز در خانه خدا حضور دائم داشته همانند مهماني حج و ماه مبارك. حتي مي‌توان ادعا كرد كه مهماني اعتكاف ارج و قرب بيشتري نزد خدا خواهد داشت چرا كه در ماه مبارك رمضان و حج مواردی حكم حرمت خورده است و برخي از اعمال در آن واجب خواهد شد؛ اما اصل اعتكاف مستحب است و كسي كه معتكف مي‌شود نه از روي تكليف بلكه از روي محبت و عشق است كه معكتف مي‌شود پس چه بسا همانطور كه در احايث آماده است ارج و منزلت اعتكاف از حج و ماه رمضان نيز بيشتر باشد.

ادعاي فضيلت اعتكاف بر حج ادعائی نيست چرا كه اعتكاف در ماه رمضان برابر است با دو حج و دو عمره آنچنان كه امام سجاد (علیه السلام) مي‌فرمايد: «من اعتكف عشرا في رمضان كان كحجتين و عمرتين» هركس در ماه رمضان ده روز معتكف شود ارزش آن معادل دو حج و عمره مي‌باشد.

 

 آسيب‌شناسي اعتكاف

نباید اعتکاف دستخوش تغییر و بدعت شود چنانچه در ادیان گذشته شده است و حساسیت توقیفی بودن در مستحب به دلیل گسترش بیش از واجبات است چرا اعتکاف با این همه عظمت آن چنان سفارش نشده است شاید دلیلش پیچیدگی اعتکاف و اینکه مردم ممکن است با بدعت ها خود و دیگران را به زحمت بیاندازند و چنانچه نمونه های آن روز به روز ظاهر میشود کتاب های متعددی در اعتکاف نوشته شده که از اعتکاف در آنها تبیین نشده و بیشتر به مسائلی در سیر و سلوک و گوشه گیری و مسائلی که با روح اعتکاف تلاقی ندارد خصوصاً نقل قول هایی از کسانی که علاوه بر این که معصوم نیستند عالم و مجتهد هم نیستند گزارش‌های را نقل می کنند از افرادی که با مسجد چندان ارتباط ندارند و بیشتر از روی کسالت به عرفان روی آورده اند و اعمالی را سفارش کرده اند که بعضی را از طولانی بودن آن فراری داده و بعضی را به گمراهی کشانده است با این که اعتکاف هیچگونه عمل اضافی ندارد و دعاها و اعمالی که مستقل از اعتکاف است به آن اضافه کردند و آن چنان اهمیت داده اند که با کسالت و کراهت انجام می گیرد و لا تکرهوا علی انفسکم العباده مثل احیای شب ها وجوب نماز های نافله دعای کمیل و ابوحمزه عاشورا و جامعه و عمل ام داوود و مراسم جشن تولد امیرالمومنین و عزاداری رحلت حضرت زینب و سخنرانی های متعدد و طولانی و قطعنامه و شعار و شبی با قران و امثال ذلک. و چرا نماز با عالم صدها و هزارها برابر فضیلت دارد با این که نماز محدود و قرائت آن چنان مشکلی نیست یقیناً دلیلش این است که حتی نماز که چند کلمه و چند سجده و رکوع دارد باید با نظارت عالم بوده و عابد بدون پشتوانه علمی چنان بی ارزش شده که می فرماید المتعبد بغیر فقه کالحمار الطاحونه.

 ویژگی اعتکاف معجونی است از چند ملاحظه و چند نیت بدون آنکه عملی داشته باشد یعنی هم محرمات احرام را بدانند و هم آداب حضور در مسجد را و هم روزه و احکام آن را با این که پیامبر در حال اعتکاف بود و شنید صدای قرآن را و احتمال دارد که شاید بعضی نخواهند حتی قرآن گوش بدهند یا بخوانند فرمود فلا یوذین بعضکم بعضا چه رسد به سخنرانی یا دعای عمومی آن هم با بلندگو و اینکه اجازه داده اند در مسجد بر خلاف قوانین همیشگی مسجد معتکف چادر زده یا حصاری درست کنند این باشد شاید نخواهند ببینند چه کار می کنند نکته جالبی که کمتر به آن توجه شد وقتی از مکان نافله و نماز مستحب سوال می شود فرمودند نافله در غیر مسجد همانند نماز واجب در مسجد است و دلیل در غیر مسجد بودن را مخفیانه بودن مطرح می کنند چنانچه آیت الله شبیری زنجانی فرمودند اگر خانه و مسجد در خفا و پنهانی یکی است بعید نیست که مسجد بهتر باشد پس ملاک خفا و پنهانی بودن آن است لذا میشود در حال اعتکاف چادر زد به گونه ای دیگر آن را نبینند در حالی که در غیر اعتکاف چنین عملی جایز نیست و باز در آداب مسجد آمده است اگر تنها هستی ذکر و دعا که می خوانیم بلند و جهر بخوان ولی هرگاه دو نفر شدید صدای خود را مخفی کنید چه رسد به اینکه خدای ناکرده اجباری بر این مراسم ها و اعمال مطرح شود خصوصاً با توجه دو آیه در اعتکاف یکی رهبانیته ابتدعوها رهبانیتی که اساسش بدعت بوده و اسلام مبارزه کرده و یکی در آیه ۱۸۷ بقره بعد از بیان اعتکاف کلمه تلک حدود الله فلا تقربوها مطرح شده است و ثالثا آنچه ذکر شد به اعتکاف چندان سفارش نشده شاید دلیل آن خروج از حدود و ایجاد بدعت ها است که چه زیباست طلاب و فضلا با حضور خود در این عبادت بیش از هرچیز مراقب باشند از حدود الهی تجاوز نشود چون موضوع اعتکاف و رهبانیت و محرر بودن به گونه‌ای عاطفی و احساسی است که انسان ها را خصوصاً جوانان پرشور را به تندی می‌کشاند و بهتر است با همنشینی و معاشرت با روحانیون که طبق گزارش‌های سال گذشته بیشترین تاثیر در اعتکاف جوانان داشته است به گونه ای که آنها را به جای سالی چند مرتبه روزی چند مرتبه جذب مسجد کرده است و چنانچه از احکام اعتکاف و اینکه هیچ گونه عمل اضافی ندارد که دست باز و فرصت برای هر مشاوره و همنشین باشد.

چرا به اعتکاف سفارش نشده:

  • حدیثی دال بر وجود یا سنت لا یترک نداریم.
  • ارزش اعتکاف آمده ولی وجوب بحث نشده است
  • بعضی از روایات دارد من اراد ان یعتکف
  • پیامبر که معتکف می‌شده اصحاب نبوده اند پیامبر هم سفارش به همراهی در اعتکاف نکرده که همه آنها می توانند دلیل بر آن باشد که ممکن است اعتکاف افراطی شود

به لطف الهي اعتكاف در ايران رشد قابل توجهي داشته همراه آن بعضي بدعت‌ها هم رواج پيدا كرده كه لازم است جهت حفظ اين عمل عبادي اول نارسايي‌ها و بدعت‌ها را شناخته و براي رفع آنها اقدام كنيم.

  1. اعتكاف براي تقويت ارتباط خصوصي افراد با ذات اقدس حق است حفظ آرامش محيط و حاكم كردن جو تفكر و سكوت در فضاي اعتكاف از اهيمت ويژه‌اي برخوردار است.
  2. تبديل اعتکاف به مراسمي سیاسی و مذهبي است
  3. بعضي گمان مي‌كنند بايد تمام اوقات معتكفين را با برنامه‌هاي مختلف پر كنند مثل: سخنراني‌هاي فشرده، دعاهاي طولاني، شبي باقرآن، تواشيح، ختم صلوات، قطعنامه، مداحي و… که با روح اعتکاف مخالف است. گرچه اين برنامه‌ها به صورت محدود مي‌تواند مثمرثمر باشد اگر عده‌اي دوست دارند دعائی را بخوانند گوشه‌اي از مسجد را انتخاب كنند و معمولا مساجد شبستان‌هاي جدا از هم دارند مي‌توانند مراسم را در يكي از اين مكان‌ها برگزار كنند
  4. شهادت حضرت زينب ه در ايام رجبیه است از اوايل شب تا صبح مراسم سينه زني برگزار می شود. اگر خداي نكرده، اعمال و رفتارشان موجب اذيت و رنجش ديگر معتكفان شود، نه به ثوابي دست نيافته، بلكه مرتكب گناهي شده است. هركاري كه مزاحم عبادت و حتي خواب ديگران شود نه تنها ناشايست و چه بسا در مواردي حرام است.
  5. بعضی فکر می کنند خوابيدن و یا سكوت اعتكاف را باطل مي‌كند و باید دائم الذكر باشيد و معتكفان را مجبور به خواندن نماز شب می کنند.
  6. عمل ام داوود جزء اعتكاف نيست ولي متأسفانه اعتكاف با دعاي ام داوود معرفی شده؛ سختي اعمال ام داوود مخصوصا در قسمت قرائت سوره‌هايي كه خوانده می شود؛ باعث اضطراب و دلهره معتكفين شده و معمولا نمي‌توانند تمام آيات را بخوانند و بهترين و شيرين‌ترين لحظات روز آخر را از معتكفين مي‌گيرند. هیچ گاه عمل مستحب نباید الزامی باشد. لا تُكَرِّهوا إلى أنفُسِكُمُ العِبادَةَ.[۱۵] عبادت را به خودتان تحمیل نكنید. اعتكاف حضور در مسجد همراه با روزه است و حضور در مسجد عبادت است پس مواظب باشيم اين عبادت شيرين با تحريف خدشه وارد نكنيم.
  7. نکته مهم با این که در آیات و روایات سفارشی به اعتکاف نشده و در مواردی در مقام ذم و آنجا که ذم نشده با این جمله شروع شده است ۱۸۷ بقره وَ لا تُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُون‏ اولاً این مفهوم را می رساند که مردم طبق فطرت خود به دنبال اعتکاف و عشق ورزی با خدا ی خود هستند تند شدن و افراطی شدن از لوازم اعتکاف و عشق ورزی است لذا به صورت جدی و بسیار صریح می‌فرماید وَ لا تُبَاشِرُوهُنَّ در حالی که شما معتکف هستید معتکف بشوید وَ لا تُبَاشِرُوهُنَّ و اعتکاف غیر مسجد را رد کرده و بعد موارد نهی شدید را در یک عمل مستحبی بیان می کنند و حال آنکه مستحب با کراهت تقابل دارد نه با نهی و کفاره و بعد هم می‌فرماید تلک حدود الله. اعتکاف که مستحب است احکامش را به‌عنوان حدود مطرح کرده است و به جای تجاوز از حدود ِ وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّه‏ – طلاق آیه ۱، می فرماید نزدیک نشوید و آنجا که قرآن می فرماید نزدیک نشوید قرینه بر آن است که اگر نزدیک شدید اختیار از شما گرفته میشود مثل لا تقربو الزنا و در مقابل عمل انجام شده قرار می‌گیرید کان می فرماید احکام اعتکاف به قدری حساس است که اگر ذره ای سهل‌انگاری کرد و نزدیک شوید از مدار توحید و عبودیت و از بهره وری از مسجد خارج میشوید در چند جمله پشت سرهم تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ –  فَلا تَقْرَبُوها – كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ  – لَعَلَّهُمْ يَتَّقُون حاکی از اهمیت اعتکاف است که بعد از همه ملاحظات شاید تقوا پیشه کنید
  8. با پايان يافتن اعتكاف با مسجد قطع ارتباط نکنیم بلکه انس خود را با مسجد حفظ كنيم و حضورمان را در مسجد هميشگي نمائيم.
  9. با توجه به اينكه سيره‌‌ي نبوي اعتكاف ماه رمضان بوده است و روايتي مبني بر اعتكاف در ماه رجب نداريم. و تبليغات سنگين براي اعتكاف در اين ايام و غفلت از اعتكاف از ماه رمضان در آيند به معناي بدعت جديد تشيع كه خلاف سنت نبوي است در شبهات مطرح خواهد شد.
  10. پوشش هنگام اعتكاف خصوصا خواهران مورد بررسي قرار گيرد
  11. در بعضي از مساجد ديده شده كه پسرها با زيرپوش غير مناسب در اعتكاف حضور دارند که احیانا توهین به مسجد است، از لباس متحد الشكلي استفاده شود.
  12. در اعتكاف‌‌هايي كه روحاني وارسته حضور نداشت مشكلات زياد بود مخصوصا كه مداح‌ها محور بودند.
  13. ديدن فوتبال و غيره كه با روح عمل اعتكاف منافات دارد
  14. عدم حمايت مسئولين شهرها از اعتكاف (مراسم كوه‌پيمايي ارگان‌هاي مختلف آتش‌نشاي، حلال‌احمر، سازمان ملي جوانان كانون‌هاي بسيج سازمان تبليغات نيروي انتظامي اتوبسراني و … بسيج مي‌شود) و حداقل خدمات كه بحث ايمني و كمك‌هاي اوليه به معتكفين داده ‌شود و اگر حادثه‌اي مثل مسجد ارگ اتفاق بيافتد چه كسي پاسخگو خواهد بود.
  15. با توجه به استقبال زياد مردم و كمبود مساجد مناسب لازم است مسئولين شهرها مساجد را قبل از اعتكاف آماده كنند.

 

توصيه‌هاي اعتكاف

  • تمام اوقات اعتكاف را با خواندن دعا پر نكنيد كه بهترين عبادت تفكر آنهم در مسجد.
  • اعتكاف اردوي آموزش طهارت و تقوي (همانند حج) است، از فسوق و جدال پرهيز شود.
  • توجه به مسائل مادي و خدمات كه بايد مقدمه شكرگزاري مردم شود احياناً بالعكس شده و مسائل ديني مقدمه رفاه و اقتصاد مي‌شود چه زيباست به شكرگزاري توجه شود خصوصاً در اعتكاف.
  • گرچه اعتكاف عملي صرفاً عبادي است ولي مقدمه‌اي بر استقامتها و خلوص نيت در مسائل سياسي و اجتماعي مي‌شود.
  • انحصار اعتكاف در مسجد جامع هزاران مطلب براي اهل دقت دارد و از عزلت‌نشيني و عرفانهاي ادعائي بدون مسجد و مرجعيت ديني پرهيز شود.
  • از آنجا كه اعتكاف بنحوي جدائي از ماديات و خودسازي است از تماسهاي مكرر تلفني و سرگرمي‌هاي بي‌محتوي بپرهيزيد.
  • اعتكاف فقط دو عمل است‌؛ روزه و حضور مستمر در مسجد، مراسمات و دعاها واجب نيست و اگر مزاحم ديگران باشد شبهه‌ناك است.
  • سعي شود روزه‌ها اگر نذر نيست به نيت قضا انجام شود.
  • در مساجدي كه جمعيت زياد است نظم را رعايت كرده و مزاحم ديگران نشويد.
  • از خوردن غذاهاي ويژه در انظار عمومي بپرهيزيد.
  • زنان هم مثل مردان مي‌توانند معتكف شوند و از حضور در مسجد حتي بهتر و بيشتر از مردان بهره‌مند شوند. مراعات آنها در پذيرايي، اسكان و … شود.
  • حتي‌الامكان مزاحم نماز غير معتكفين نباشيم.
  • بهترين عبادت فكر و يا ذكر همراه با فكر است، همه اوقات را با خواندن دعاهاي دسته‌جمعي تمام نكنيم.
  • اعتكاف عبادتي است فردي كه صرف حضور در مسجد به همراه روزه است كه قبلا روزه‌‌ي سكوت بوده (مثل حضرت مريم) و غير نمازهاي يوميه كه با جماعت و در مسجد بوده دعاها و اذكار همه به صورت فردي خوانده مي‌شده است.
  • بهتر است به جاي جدل و گفتگوهاي تفرقه‌انگيز به مباحثه علمي و تصحيح عقايد و معاشرت با روحاني بپردازيم.
  • خوشبختانه در اعتكاف تفاوت سني و فرهنگي زياد است لذا بزرگسالان مزاحم نوجوانان و بالعكس نشوند و فرهيختگان بهتر است مراعات حال همه را بكنند.
  • بحمدالله عمده معتكفين جوانان هستند لذا از تحريكاتي كه موجب افراط و تفريط، حتي در عبادت مي‌شود خصوصا عرفانهاي دروغين و تخيلات واهي پرهيز شود.
  • چون اعتكاف حضور در مسجد است لذا از آوردن وسائل اضافي و تشريفاتي و خوردن غذاهاي ويژه در انظار عمومي كه به نحوي جدايي و امتياز برديگران را ايجاب مي‌كند بپرهيزيد.
  • اعتكاف جداشدن از همه و پيوستن به خدا است لذا از تماسهاي مكرر تلفني و سرگرمي‌هاي بي‌محتوا بپرهيزيم.
  • بحمدالله مساجد پرجمعيت و با تأسف امكانات خدماتي و تداركات مساجد ناكافي‌، لذا نظم و سكوت، آداب اجتماعي و رعايت حقوق ديگران مورد توجه همگان باشد.
  • اعتكاف تمرين حضور در مسجد و چشيدن شيريني آن است پس خود را با عبادات طولاني خسته نكنيم تا بعد از اعتكاف انس با مسجد و لذت حضور در آن كمرنگ نشود.
  • اگر مسجد تنها باشد و این تنهایی توهین به مسجد محسوب شود، اعتکاف واجب می شود
  • تقسیم معتکفین: هر شبی گروهی معتکف شوند تا تمام سال مسجد معتکف داشته باشد مثلا ۱۲۰ نفر یا گروه هر کدام سه روز معتکف شوند. در این صورت تمام سال مسجد خال از عابد نیست.
  • حضور امام مسجد در اعتکاف باعث دلگرمی سایرین می شود
  • حضور مسئولين در مسجد و اعتكاف در حالي است كه پيامبر با اشتغالات سياسي و نظامي كه داشت هيچ سالي اعتكاف را ترك نكردند.
  • اعتکاف برای رونق مسجد است نه برای رونق مراسم
  • اعتکاف برای مسجد شناسی و آشنایی با فضائل مسجد است که متاسفانه در کتب اعتکاف به آن توجهی نمی شود
  • مردم در خدمت معتکفین و معتکفین در خدمت مسجد باشند. لذا بهترین کار در ایام اعتکاف تعمیر و تجهیز مسجد است
  • تمام اوقات اعتكاف را با خواندن دعا پر نكنيد كه بهترين عبادت تفكر آنهم در مسجد.
  • خوابیدن و استراحت کردن معتکفین اشکال ندارد
  • اعتكاف امري فردي و عبادي است نه مراسمي اجتماعي و سياسي و عبادي مثل نماز جمعه و جماعات
  • ماه رمضان فرصت بهتر و مناسبتری برای اعتکاف است
  • حتماً مستحضريد حفظ آرامش مسجد و حاكم كردن جو تفكر و سكوت و كم كردن برنامه‌هاي متنوع و طولاني در فضاي اعتكاف موجب تقويت و لذت ارتباط خصوصي با خداوند كه از ثمرات اعتكاف است خواهد شد.
  • دعوت مردم از معتكف براي افطار روز سوم در خانه‌هايشان برنامه‌ زيبايي است.
  • کتاب های اعتکاف همه حاشیه ها را مطرح کرده و حال آنکه حضور در مسجد اصل اعتکاف است.
  • اعتکاف ربطی به سیر و سلوک ندارد بلکه یک وظیفه عمومی و ادای دین به مسجد است
  • مسجد جامع دهها احتمال دارد که هنوز مصادیق آن مشخصه ای ندارد
  • جدا کردن زنان از مردان در اعتکاف مفهوم ندارد
  • معتکفین نباید مزاحم واردین باشند بلکه خادم واردین باید باشند
  • از آنجا كه جوانان بيشترين شركت‌كنندگان هستند توجه شود از افراط و تفريطهاي سياسي بپرهيزيد.
  • بفرموده مقام معظم رهبري تحليل‌گري براي جوانان لازم است پس از اين فرصت اعتكاف استفاده كرده و تحليل‌ها بازبيني شده تا در چالشهاي سياسي استفاده معكوس نداشته باشد.
  • جناحی و سیاسی شدن اعتکاف خلاف مبنای اعتکاف است
  • تاثیر معاشرت با روحانی از سخنرانی و مراسم دعا بیشتر است.
  • اعتکاف برای نزدیک شدن به بنا و مبنای مسجد است نه به اغراض سیاسی
  • نماز در ایام اعتکاف با غیر اعتکاف فرقی ندارد
  • اعتکاف در مسجد جامع به معنی حضور در نماز جمعه است اگر با روز جمعه همزمان شد
  • و من جملة ما يتعذّر بكثرة الآكل الدّوام على الطّهارة و ملازمة المسجد فإنّه يحتاج إلى الخروج لشرب الماء و إراقته و فيه ضرر. و من جملة الفوائد الصوم فإنّه يتيسّر لمن تعوّد الجوع، فالصوم و دوام الاعتكاف و دوام الطهارة و صرف أوقات شغل الأكل و أسبابه إلى العبادة فيه أرباح عظيمة إنّما يستحقرها الغافلون الّذين لم يعرفوا قدر الدّين لكن رضوا بالحياة الدّنيا و اطمانّوا بها «يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ» و قد أشار أبو سليمان الدّاراني إلى ستّ آفات في الشبع، فقال: من شبع دخل عليه ستّ آفات: فقد حلاوة العبادة، و تعذّر حفظ الحكمة، و حرمان الشفقة على الخلق لأنّه إذا شبع ظنّ الخلق كلّهم شباعا، و ثقل العبادة، و زيادة الشهوات، و إنّ سائر المؤمنين الجياع يدورون حول المساجد و الشباع يدورون حول المزابل. المحجة البيضاء فى تهذيب الاحياء ؛ ج‏۵ ؛ ص۱۵۹ (آثار فیض در مسجد)
  • اعتکاف یعنی ۳ روز از گزند حوادث دور ماندن
  • مصلاهای ما چون مسجد نیستند اعتکاف در آنان مشکل است. مساجد جامع ما امکانات و تجهیزات لازم را جهت برگزاری اعتکاف ندارد
  • دولت برای برنامه هایی نظیر پیاده روی تجهیزات و امکتنات رفاهی فراهم می کند اما برای اعتکاف خدمات دولتی بسیار کم است
  • به جای دعا، کتاب در اختیار معتکفین باشد خصوصا فضائل اعتکاف
  • جایی که امام جمعه معتکف نیست آسیب پذیری زیاد است
  • از فرهیخته ها بیشتر استفاده شود تا بی خانمانها
  • رادیو موج اعتکاف گذاشته شود

 

احادیث اعتکاف: 

عن أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ @ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا كَانَ أَوَّلُ لَيْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ ] فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَى عَلَيْهِ إِلَى أَنْ قَالَ حَتَّى إِذَا كَانَ أَوَّلُ لَيْلَةٍ مِنَ الْعَشْرِ قَامَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَى عَلَيْهِ وَ قَالَ مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ قَالَ وَ شَمَّرَ وَ شَدَّ الْمِئْزَرَ وَ بَرَزَ مِنْ بَيْتِهِ وَ اعْتَكَفَ وَ أَحْيَا اللَّيْلَ كُلَّهُ وَ كَانَ يَغْتَسِلُ كُلَّ لَيْلَةٍ مِنْهُ بَيْنَ الْعِشَاءَيْنِ الْحَدِيث‏. بحار الأنوار (ط – بيروت) ؛ ج‏۷۸ ؛ ص۱۸

البته روايت ذیل بايد بررسي شود:  عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْخَارِقِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ مَنْ مَشَى فِي حَاجَةِ أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ يَطْلُبُ بِذَلِكَ مَا عِنْدَ اللَّهِ حَتَّى تُقْضَى لَهُ كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ بِذَلِكَ مِثْلَ أَجْرِ حِجَّةٍ وَ عُمْرَةٍ مَبْرُورَتَيْنِ وَ صَوْمِ شَهْرَيْنِ مِنْ أَشْهُرِ الْحُرُمِ وَ اعْتِكَافِهِمَا فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ مَنْ مَشَى فِيهَا بِنِيَّةٍ وَ لَمْ يُقْضَ كَتَبَ اللَّهُ بِذَلِكَ لَهُ مِثْلَ حِجَّةٍ مَبْرُورَةٍ فَارْغَبُوا بِالْخَيْرِ. –

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ سَعَى فِي حَاجَةِ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ فَاجْتَهَدَ فِيهَا فَأَجْرَى اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ قَضَاءَهَا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ حِجَّةً وَ عُمْرَةً وَ اعْتِكَافَ شَهْرَيْنِ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ صِيَامَهُمَا فَإِنِ اجْتَهَدَ فِيهَا وَ لَمْ يُجْرِ اللَّهُ قَضَاءَهَا عَلَى يَدَيْهِ كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ حِجَّةً وَ عُمْر –                        بحار الأنوار (ط – بيروت)، ج‏۷۱، ص: ۳۳۴

در حديثي از امام صادق علیه السلام از قول پيامبر اكرم صلی الله علیه وآله در مورد ثواب اعتكاف آمده «اعتكاف العشر الاخر من شهر رمضان يعدل حجتين و عمرتين»[۱۶] فضيلت اعتكاف مطابق دوحج و دو عمره است.

امام سجاد @ دراين باره فرموده است: ان المعتكف لايبيع و لايشتري، فرد معتكف نه مي‌فروشد و نه مي‌خرد.

[۱] . اعتکاف در لغت: لسان العرب، ج‏۹، ص: ۲۵۵: عَكَف‏ على الشي‏ء يَعْكُفُ‏ و يَعْكِفُ‏ عَكْفاً و عُكُوفاً: أَقبل عليه مُواظِباً لا يَصْرِفُ عنه وجهه،

و الاعْتِكَافُ: الاحْتِباس و عَكَفُوا حولَ الشي‏ء: استداروا. و قوم عُكُوف: مُقِيمون‏.  و عَكَفَه‏ عن حاجته‏ يَعْكُفه‏ و يَعْكِفُه‏ عَكْفاً: صَرَفَه و حَبَسه‏

المصباح المنير في غريب الشرح الكبير، ج‏۲، ص: ۴۲۴: عَكَفَ: عَلَى الشَّي‏ءِ (عُكُوفاً) و (عَكْفاً) مِنْ بَابَيْ قَعَدَ و ضَرَبَ لَازَمَهُ وَ وَاظَبَهُ وَ قُرِئَ بِهِمَا فِي السَّبْعَةِ فِى قَوْلِهِ تَعَالَى «يَعْكُفُونَ عَلى‏ أَصْنامٍ لَهُمْ»  و (عَكَفْتُ) الشَّي‏ءَ (أَعْكُفُهُ) و (أَعْكِفُهُ) حَبَسْتُهُ وَ مِنْهُ (الاعْتِكَافُ) وَ هُوَ افْتِعَالٌ لِأَنَّهُ حَبْسُ النَّفْسِ عَنِ التَّصَرُّفَاتِ الْعَادِيَّةِ و (عَكَفْتُهُ) عَنْ حَاجَتِهِ مَنَعْتُهُ.

مجمع البحرين، ج‏۵، ص: ۱۰۳: من” عَكَفُوا على الشي‏ء”: استداروا عليه. قوله وَ الْهَدْيَ مَعْكُوفاً .  [۴۸/ ۲۵] أي محبوسا. يقال عَكَفَهُ يَعْكِفُهُ عَكْفاً: حبسه. و منه” الاعْتِكَافُ” و هو افتعال من العَكْفِ، و هو الحبس و اللبث، و قد عرف لغة باللبث المتطاول. و اصطلاحا باللبث في مسجد جامع ثلاثة أيام فصاعدا للعبادة.

كتاب العين، ج‏۱، ص: ۲۰۵: عَكَفَ يَعْكِفُ و يَعْكُفُ عكْفا و عُكُوفا و هو إقبالك على الشي‏ء لا تصرف عنه وجهك‏

[۲] – حج: ۲۵

[۳]. سنن ابی­داود، ج۲، ص۳۳۴، ح۲۴۷۸٫

[۴]. من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۱۸۴، ح۲۰۸۶: «قالَ رَسُولُ اللّهِ ۶: اعْتِكافُ عَشْرٍ في شَهْرِ رَمَضانَ يَعْدِلُ حَجَّتَيْنِ وَ عُمْرَتَيْنِ».

[۵]. الجامع الصغیر، ج۲، ص۵۷۵: «مَنِ اعتَکَفَ ایماناً وَ احتِساباً غَفَرَ لَهُ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِهِ».

[۶]. از آوردن وسایل سرگرم­کننده یا وسایلی که باعث آزار دیگران می­شود، بپرهیزیم.

[۷]. مستدرک الوسائل، ج۳، ص۳۸۶، ح۳۸۴۶: قالَ أبُوالحَسَنِ ۷: «أنَّ الجَنَّةَ وَ الحورَ لَتَشتاقُ إلی مَن یَکسَحُ المَسجِدَ أو یَأخُذُ مِنهُ القَذی».

[۸]. سنن ابی داود، ج ۱، ص ۲۹۹: «قالَ رَسُولُ اللهِ ۶: ألا إنَّ کُلَّکُم مُناجٍ رَبَّهُ فَلا یُؤذینَ بَعضُکُم بَعضاً وَ لا یَرفَع بَعضُکُم عَلی بَعضٍ فِی القَراءَةِ أو قالَ: فِی الصَّلاةِ».

[۹] . سوره آل عمران، آیه ۳۷: (فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَ اَنبَتَها نَباتاً حَسَناً وَ کَفَّلَها زَکَرِیّا) و سوره بقره، آیه ۱۲۵: (وَ عَهِدنا إلی إبراهیمَ وَ إسماعیلَ أن طَهِّرا بَیتِیَ لِلطّائِفینَ وَ العاکِفینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ )…………………

[۱۰] وسائل‌، ج۱، ص۳۸۱

[۱۱] اخا مستفادا في الله (الفقيه) ج۱، ص۲۳۷

[۱۲] ۱۲۵ بقره

[۱۳] الجامع الصغير، جلال الدين سيوطي، ج۲، ص۵۷۵

[۱۴] وسائل الشيعه، ج۷، باب اعتكاف

[۱۵] – کافی(ط-الاسلامیه) ج ۲ ، ص ۸۶

[۱۶] بحارالانوار، ج۹۷، ص۱۲۹

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *